De boom die alles zag – Rampen uit de Nederlandse geschiedenis (en wat we ervan kunnen leren) van Lotte Jensen, illustraties Margo Westerman, Kluitman, 10+
Het is een mooie ontwikkeling dat er meer non-fictie voor kinderen over maatschappelijke onderwerpen wordt geschreven. Dit jaar bijvoorbeeld sterkte voorbeelden als Het begon met peper en Complot. De geschiedenis van rampen is ook zo’n thema dat meteen tot de verbeelding spreekt. Lotte Jensen is als hoogleraar cultuurgeschiedenis de aangewezen persoon om er haar licht over te laten schijnen. Ze schreef vorig jaar voor volwassenen het boek Rampen: een nieuwe geschiedenis waarin ze vooral in gaat op de maatschappelijke reactie bij grote catastrofes. Ook deed ze studie naar de liederen die er gemaakt worden na een grote ramp. Lotte Jensen is de zus van filosofe Stine Jensen, van wie bij uitgeverij Kluitman meerdere kinderboeken over filosofische thema’s verschenen.
Rampen die bij volwassenen nog relatief veel herinneringen oproepen, denk aan de vuurwerkramp in Enschede, de brand in het Volendamse café ’t Hemeltje en de Bijlmerramp zijn voor kinderen veel verder weg van hun bed. Ze waren natuurlijk nog niet geboren. De overbekende en wat obligate titel verwijst natuurlijk naar die laatste ramp. Er komen ook andere bekende rampen in voor die op Nederland betrekking hebben, zoals de hongersnood die uitbrak na de aardappelziekte in 1845 en de watersnoodramp. En minder bekende waaronder de orkaan van Borculo, een ontploffing met buskruit in de binnenstad van Leiden meer dan twee eeuwen geleden en het vliegtuig dat in 1946 neerstortte op een gymnastieklokaal in Apeldoorn. Ze worden anekdotisch en summier beschreven, dat had best uitvoeriger gemogen.
Jensen ontkomt er niet aan telkens het aantal doden te vermelden, maar slaagt er wel in om de toon niet al te dramatisch te maken, hier en daar zelfswat geforceerd onbezorgd: “Het gaat bijna altijd goed, maar…”. De illustraties van Margot Westerman brengen voor de rest de nodige lucht en relativering met veel suggestie en het inzetten op de details. Alleen de Bijlmerramp is vrij letterlijk in beeld gebracht, en naar mijn smaak te frivool.
Jensen focust op persoonlijke verhalen, bijzondere details en de heldenrollen. Het gaat ook over ramptoerisme, de schuldvraag, hulpacties en de manier waarop nieuwe rampen worden voorkomen (het ATB-systeem bij treinen, de Deltwerken). De auteur besluit met de lessen die we kunnen trekken uit de geschiedenis van rampen waarvan eigenlijk alleen de eerste les echt indruk maakt: rampen horen bij het leven. De anderen zijn wel erg vanzelfsprekend: help elkaar, praat erover en zoek troost.
Een boeiend onderwerp maar het is voor de hand liggend en at random uitgewerkt in de keuzes. Veel rampen worden even aangestipt, terwijl er zoveel meer over te vertellen valt. En de toon is vaak nogal kinderlijk (‘wist je dat…?). Jensen had meer uit haar kennis kunnen halen, bijvoorbeeld over de rampenliederen, waar ook niet echt op wordt ingegaan. Een aardige poging maar een uitvoeriger en boek met de insteek van Het begon met peper had meer recht gedaan aan de heftige thematiek.
